Timor Wschodni
| Repúblika Demokrátika Timór-Leste República Democrática de Timor-Leste Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego |
|||||
|
|||||
| Dewiza: (port.) Honra, Pátria e Povo (Honor, Ojczyzna i Lud) |
|||||
| Hymn: Pátria | |||||
 |
|||||
| Język urzędowy | tetum, portugalski | ||||
| Stolica | Dili | ||||
| Ustrój polityczny | republika | ||||
| Głowa państwa | prezydent José Ramos Horta | ||||
| Szef rządu | premier Xanana Gusmão | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
154. na świecie 15 007 km² ~0% |
||||
| Liczba ludności (2008) • całkowita • gęstość zaludnienia |
155. na świecie 1 109 000▲ 74 osób/km² |
||||
| Jednostka monetarna | dolar amerykański (USD lub $) |
||||
| Niepodległość | od Indonezji 20 maja 2002 |
||||
| Religia dominująca | rzymski katolicyzm | ||||
| Strefa czasowa | UTC +9 | ||||
| Kod ISO 3166 | TL | ||||
| Domena internetowa | .tl | ||||
| Kod samochodowy | TL | ||||
| Kod telefoniczny | +670 | ||||
 |
|||||
| 1 Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (Źródło:CIA) (ang.) | |||||
Timor Wschodni (Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego) – państwo na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim, 450 km na północ od Australii. Do 1975 jako Timor Portugalski, w 1976 anektowany przez Indonezję, czego nigdy nie uznała Organizacja Narodów Zjednoczonych. Od 1999 pod administracją ONZ. Pełna niepodległość od 20 maja 2002. Od zachodu graniczy z Indonezją.
Państwo obejmuje wschodnią część wyspy Timor, eksklawę Oecussi-Ambeno w zachodniej części wyspy o powierzchni 2461 km² oraz wyspy Atauro - 144 km² i Jaco - 8 km². Całkowita powierzchnia kraju zajmuje 15,410 km².
Timor Wschodni jest jednym z biedniejszych krajów na świecie, co jest następstwem długotrwałych walk niepodległościowych. Zajmuje 162. pozycję według Wskaźnika Rozwoju Społecznego, z państw azjatyckich wyprzedzając jedynie Afganistan.
Spis treści |
edytuj Pochodzenie nazwy
Od malajskiego słowa timur – „wschodni”. W sąsiedniej Indonezji nazywa się Timor Timur – „wschodni wschód”, jednakże nazwa ta zaczyna być stopniowo zastępowana inną - Timor Leste. W skrócie Indonezyjczycy mówią Tim-Tim.
edytuj Historia
Wyspa zasiedlana przez Portugalczyków od 1520. W 1860 i 1914 dokonano podziału na część wschodnią (portugalską) i zachodnią (holenderską). Od 1930 status prowincji zamorskiej Portugalii. W latach 1942-45 pod okupacją japońską. Zachodnia, holenderska część wyspy weszła w 1950 w skład Indonezji. Po rewolucji goździków w Portugalii w 1974 dano prawo do samostanowienia wszystkim portugalskim koloniom.
Portugalczycy opuścili Timor Wschodni w 1975. Demokratyczna Unia Timoru (Timorese Democratic Union, União Democrática Timorense, UDT) opowiadała się za ustanowieniem bliskich powiązań z Indonezją, zaś Rewolucyjny Front Niepodległości Timoru (FRETILIN) dążył do niepodległości. Po dwóch miesiącach wojny domowej 28 listopada 1975 roku ogłoszono suwerenność niepodległej Demokratycznej Republiki Timoru Wschodniego. Już 7 grudnia armia indonezyjska rozpoczęła inwazję na wyspę. 17 lipca 1976 roku oficjalnie anektowano Timor Wschodni do Indonezji, czego nie uznał nigdy ONZ. Podczas okupacji Timoru zginęło ok. 200 tysięcy mieszkańców. W 1996 liderzy ruchu niepodległościowego biskup Dili Carlos Felipe Ximenes Belo i José Ramos Horta zostali laureatami Pokojowej Nagrody Nobla.
W wyniku podpisanego 5 maja 1999 porozumienia indonezyjsko-portugalskiego 30 sierpnia 1999 odbyło się referendum niepodległościowe, w którym 78,5% mieszkańców opowiedziało się za niepodległością. Po ogłoszeniu wyników referendum wybuchły na wyspie pogromy zwolenników niepodległości wspierane przez wojsko indonezyjskie, którym kres położyła dopiero misja wojskowa ONZ - International Force for East Timor (INTERFET). 25 października 1999 Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET). 30 sierpnia 2001 odbyły się wybory do 88-osobowego Zgromadzenia Konstytucyjnego mającego przygotować przyszły ustrój państwa. W wyborach zwyciężył FRETILIN zdobywając 55 miejsc w parlamencie. 20 września 2001 powołano rząd z premierem oraz ministrem gospodarki i rozwoju Mari al-Katiri (sekretarz generalny FRETILIN). Ministrem spraw zagranicznych został José Ramos Horta.
Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło konstytucję Timoru Wschodniego 22 marca 2002 większością 72 głosów przy 14 przeciwnych. Oparta jest w zasadzie na konstytucji portugalskiej. Przewiduje przyznanie dużych uprawnień parlamentowi przy jednoczesnym ograniczeniu roli prezydenta do funkcji głównie ceremonialnych. Konstytucja zakłada świecki charakter państwa, gwarantuje obywatelom swobody demokratyczne i zawiera zasadę politycznej neutralności sił zbrojnych.
14 kwietnia 2002 przeprowadzono pierwsze wybory prezydenckie, w których brali udział: bohater ruchu niepodległościowego Xanana Gusmao i prezydent z 1975 roku - Francisco Xavier do Amaral. Większością ponad 82% głosów zwyciężył ten pierwszy. Amaral wystartował, według jego własnych słów, jedynie w celu dania ludziom możliwości wyboru. Kampania przebiegła niezwykle spokojnie i zwycięstwo Gusmao było od początku pewne.
20 maja o północy Timor Wschodni odzyskał pełną niepodległość. W ceremonii przekazania funkcji nowo wybranym władzom uczestniczyli m.in. były prezydent USA Bill Clinton, prezydent Indonezji Megawati Sukarnoputri oraz sekretarz generalny ONZ Kofi Annan.
Obecnie stytuacja w kraju jest niestabilna, trwają walki między stroną rządową a gangami, głównie najsilniejszymi - "77" i "PSHP" - do których należy łącznie blisko 50 tys. osób. Sytuację stabilizuje obecność wojsk ONZ, w większości z Portugalii i Australii.
Timor Wschodni jest członkiem ONZ od 27 września 2002. Polska utrzymuje z Timorem Wschodnim stosunki dyplomatyczne od 18 listopada 2002.
edytuj Geografia
Państwo położone jest na wyspie Timor w Azji Pułudniowo-Wschodniej, która jest największą i najbardziej na wschód wysuniętą wyspą Archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Na północ od górzystej wyspy znajdują się Cieśnina Ombai, Cieśnina Wetar oraz większy obszar wód Morze Banda, z kolei południowe wybrzeże oblewają wody Morza Timor oddzielając je od Australii. Na zachodzie kraj graniczy z indonezyjską prowincją Małe Wyspy Sundajskie Wschodnie. Najwyższym szczytem Timoru Wschodniego jest Foho Tatamailau (zwany też Mont Ramelau) mierzący 2963 metrów n.p.m..
W państwie panuje klimat gorący i wilgotny, z wyraźnie widoczną porą suchą i deszczową. Temperatury w porze suchej, trwającej od maja do listopada wynoszą średnio 20°–33° C. Około końca października wilgotność wzrasta, wzmacniana przez chmury monsunowe. W porze deszczowej trwającej od grudnia do kwietnia średnie temperatury wynoszą 29°–35° C i towarzyszą im ulewne deszcze i powodzie.
Stolicą, największym miastem i głównym portem jest Dili.
Timor Wschodni jest jedynym azjatyckim państwem leżącym w całości na Półkuli południowej.
edytuj Gospodarka
W Timorze Wschodnim dominuje rolnictwo. Uprawia się ryż, kukurydzę, palmy kokosowe, bataty, kawę i tytoń. Na terenach sztucznie nawadnianych uprawia się bawełnę. Kraj ten jest szczególnie biedny. Sieć komunikacji jest słabo rozwinięta. Drogi są asfaltowe, ale wyboiste. Timor Wschodni nie ma linii kolejowych[1]. Kraj ten ma wspaniałe warunki do ekoturystyki. Brak infrastruktury turystycznej. Średnia pensja wynosi 4$.
edytuj Podział administracyjny
Wschodni Timor jest podzielony na 13 dystryktów administracyjnych:
- Lautém
- Baucau
- Viqueque
- Manatuto
- Dili
- Aileu
- Manufahi
- Liquiçá
- Ermera
- Ainaro
- Bobonaro
- Cova-Lima
- Oecussi-Ambeno
edytuj Demografia
edytuj Religie
Wyznawcy poszczególnych religii:
- Katolicyzm: 85%
- Animizm: 8,2%
- Protestantyzm: 4,1% (zielonoświątkowcy, kalwinizm)
- Islam: 2,1%
- Religie chińskie: 0,3%
- Hinduizm: 0,2%[2]
Przypisy
edytuj Linki zewnętrzne
|
|||||||
|
|||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||
Inne wersje językowe: ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi | sv | tr | vo |